Zorbalıq (bullinq): uşağınız məktəbdə incidilirsə, nə etməli?

Zorbalıq bir və ya bir neçə nəfərin başqasını qəsdən və təkrar-təkrar incitməsidir. Burada güc balansı bərabər deyil: incidilən uşaq özünü müdafiə etməkdə çətinlik çəkir. Bir dəfəlik dava və ya mübahisə zorbalıq sayılmır, amma həftələrlə davam edən lağ, təhqir və təcrid artıq zorbalıqdır.

• Fiziki: vurmaq, itələmək, əşyalarını almaq və ya korlamaq.
• Sözlü: ad qoymaq, ələ salmaq, görünüşü, ailəsi, danışığı ilə bağlı təhqir.
• Sosial: oyuna qoşmamaq, “onunla danışmayın” demək, şayiə yaymaq.
• Kiberzorbalıq: WhatsApp qruplarında, Instagram və ya TikTok-da alçaldıcı mesajlar, şəkil və videolar.

Zorbalığa məruz qalan uşaqlarda narahatlıq, kədər, utanc, özünü günahlandırma və tənhalıq hissi tez-tez müşahidə olunur. Bəziləri məktəbə getmək istəmir, dərsləri zəifləyir, baş və ya qarın ağrısından şikayət edir. Uzun sürən zorbalıq yetkin yaşda da özünə inama və insanlara etibara təsir edə bilər. Zorbalıq edən uşaqlar da çox vaxt öz çətinlikləri ilə mübarizə aparırlar və onlara da böyüklərin dəstəyi lazımdır.

Uşaqlar çox vaxt zorbalıq barədə danışmırlar: utanırlar, vəziyyətin pisləşəcəyindən qorxurlar və ya “zəif” görünmək istəmirlər. Bu dəyişikliklərə diqqət edin:

• Məktəbə getmək istəməmək, səhərlər tez-tez “xəstələnmək”.
• İzahı olmayan göyərmələr, cırılmış paltar, itən əşyalar və ya pul.
• Dostlardan uzaqlaşmaq, ad günlərinə və tədbirlərə dəvət olunmamaq.
• Telefonu gizlətmək, mesaj gələndə əsəbiləşmək və ya kədərlənmək.
• Yuxu və iştahın pozulması, tez ağlamaq, qəzəb partlayışları.
• Özü haqqında “mən heç kimə lazım deyiləm”, “hamı mənə gülür” kimi sözlər.

• Sakit soruşun və dinləyin. “Məktəbdə sənə pis davranan var?” sualı birbaşa və təhlükəsizdir. Danışanda sözünü kəsməyin, dərhal həll yolu təklif etməyə tələsməyin.
• Uşağa inanın və onu günahlandırmayın. “Sən nə etmişdin ki, sənə belə deyiblər?” sualı uşağı susdurur. Bunun əvəzinə: “Mənə danışdığın üçün çox sağ ol. Bu sənin günahın deyil.”
• “Sən də vur” məsləhətindən çəkinin. Zorakılığa zorakılıqla cavab çox vaxt vəziyyəti ağırlaşdırır və uşağı cəzalandırılan tərəfə çevirə bilər.
• Faktları yazın: nə vaxt, harada, kim, nə baş verib. Kiberzorbalıqda ekran görüntüləri saxlayın.
• Məktəblə əlaqə saxlayın: sinif rəhbəri, məktəb psixoloqu və ya direktor. Sakit, amma qətiyyətli danışın və konkret tədbirlər haqqında razılaşın.
• Uşağın güclü tərəflərini dəstəkləyin: idman, dərnək, məktəbdən kənar dostluqlar özünə inamı bərpa edir.

Zorbalıq ən çox böyüklərin görmədiyi yerlərdə olur: dəhlizdə, tənəffüsdə, yolda və internetdə. Sinifdə aydın qaydalar (“burada heç kim alçaldılmır”), müşahidəçi uşaqları kömək etməyə həvəsləndirmək və hər şikayəti ciddi qəbul etmək çox önəmlidir. Zorbalıq edən uşaqla da danışmaq lazımdır: cəza tək başına çox vaxt kifayət etmir, davranışın səbəbini anlamaq və valideynləri ilə işləmək lazımdır.

• Etibar etdiyin böyüyə danış: valideyn, müəllim, məktəb psixoloqu, böyük qardaş və ya bacı. Kömək istəmək zəiflik deyil.
• Mümkün qədər dostlarınla bir yerdə ol, təhlükəli hiss etdiyin yerlərdən uzaq dur.
• İnternetdə cavab vermə, ekran görüntüsünü saxla, şəxsi bloklama və şikayət et.
• Unutma: başqasının sənə pis davranması sənin dəyərini müəyyən etmir.

Zorbalıq yalnız məktəbdə olmur. İş yerində sistemli alçaltma, təcrid və ya təzyiq (mobbinq) də stres, yuxusuzluq və tükənmişliyə səbəb ola bilər. Burada da hadisələri yazmaq, etibarlı həmkarla danışmaq və rəhbərliyə və ya HR-a müraciət etmək ilk addımlardır.

Əgər uşaq uzun müddət kədərlidirsə, məktəbdən imtina edirsə, yuxusu və iştahı pozulubsa və ya ümidsizlik barədə danışırsa, psixoloq və ya həkimlə məsləhətləşin. Uşaq özünə zərər vermək barədə danışırsa və ya həyatı təhlükədədirsə, dərhal 112-yə zəng edin.