Autizm nədir? Əlamətlər, gündəlik çətinliklər və necə kömək etmək olar

Autizm (autizm spektr pozuntusu) ömür boyu davam edən neyroinkişaf fərqidir. “Spektr” o deməkdir ki, hər autizmli insan fərqlidir: biri danışmır və gündəlik həyatda çox dəstəyə ehtiyac duyur, digəri universitet bitirir, işləyir, amma sosial vəziyyətlərdə yorulur. Autizmin səbəbi əsasən genetikdir. Peyvəndlər və ya valideynlərin tərbiyəsi autizmə səbəb olmur.

• Sosial ünsiyyətdə çətinlik: göz təmasından çəkinmək, söhbəti başlatmaqda və ya davam etdirməkdə çətinlik
• Zarafatları, eyhamları və “yazılmamış qaydaları” hərfi başa düşmək
• Eyni gündəlik qaydaya ehtiyac və dəyişikliklərdən güclü narahatlıq
• Bir mövzuya çox dərin və güclü maraq
• Səslərə, işığa, qoxulara, toxunuşa və ya yeməyin teksturasına həssaslıq
• Təkrarlanan hərəkətlər: əlləri yelləmək, yırğalanmaq, eyni sözləri təkrarlamaq
• Kiçik uşaqlarda: 1 yaşa yaxın adına reaksiya verməmək, barmaqla göstərməmək, nitqin gecikməsi və ya əvvəl öyrənilən sözlərin itməsi

• Sensor yüklənmə: səs-küylü küçə, metro, toy və ya ticarət mərkəzi qısa müddətdə böyük yorğunluq və “partlayış” yarada bilər
• Dəyişikliklər: gözlənilməz plan dəyişikliyi və ya yeni yer güclü stress yaradır
• Məktəb və iş: səs-küylü sinif, qeyri-müəyyən tapşırıqlar, bəzən isə zorbalıq
• Dostluq və münasibətlər: istək var, amma sosial qaydaları anlamaq çətindir
• Narahatlıq və depressiya autizmli insanlarda daha tez-tez rast gəlinir
• “Maskalanma”: başqalarına uyğunlaşmaq üçün özünü daim saxlamaq tükənməyə səbəb olur. Xüsusən qızlar və qadınlarda autizm çox vaxt gec aşkarlanır
• Stiqma: “tərbiyəsizdir”, “ərköyündür” kimi sözlər və uşağı insanlardan gizlətmək ailəni təcrid edir

• Mif: autizmi peyvəndlər yaradır. Həqiqət: geniş tədqiqatlar bu əlaqəni təsdiq etməyib.
• Mif: autizmli insanların hissləri yoxdur. Həqiqət: onlar hiss edirlər, sadəcə hisslərini fərqli göstərə bilərlər.
• Mif: bütün autizmli insanlarda əqli geriləmə var. Həqiqət: intellekt səviyyəsi çox fərqli ola bilər.
• Mif: autizm “keçir” və ya müalicə ilə yox olur. Həqiqət: autizm qalır, amma düzgün dəstək həyat keyfiyyətini çox yaxşılaşdırır.

• Günü proqnozlaşdırıla bilən edin: şəkilli cədvəl və ya sadə plan istifadə edin.
• Dəyişikliklər barədə əvvəlcədən xəbər verin və nə olacağını izah edin.
• Aydın və birbaşa danışın, eyhamlardan qaçın.
• Sakit guşə, qulaqcıq və fasilələr sensor yüklənməni azaldır.
• Güclü maraqları öyrənmək və ünsiyyət üçün körpü kimi istifadə edin.
• Ən vacibi: autizmli insanın özündən soruşun — ona nə kömək edir?

Uşaqlar üçün erkən dəstək ən böyük fərqi yaradır: nitq terapiyası, erqoterapiya və valideyn təlimi. Autizmli uşaq və böyüklərdə narahatlıq üçün autizmə uyğunlaşdırılmış KDT effektivdir: daha çox vizual material, aydın struktur və konkret məşqlər istifadə olunur. Valideynlər üçün isə öz stressini idarə etmək də vacibdir.

Uşağınızda yuxarıdakı əlamətləri görürsünüzsə, gözləməyin — pediatr, uşaq nevroloqu və ya uşaq psixiatrı ilə danışın. Diaqnozu yalnız mütəxəssis komandası qoya bilər. Böyük yaşda özünüzdə bu əlamətləri tanıyırsınızsa, psixiatr və ya kliniki psixoloqla danışa bilərsiniz. Özünüzə zərər vermək fikirləri varsa, dərhal 112-yə zəng edin.